از جایی که گاز هلیوم متولد میشود ؛ نگاهی به نقطه آغاز یک مسیر طولانی
داستان تأمین هلیوم در ایران از جایی شروع میشود که حتی روی نقشه کشور هم نیست. جایی در دل زمینهای تگزاس، صحراهای قطر یا فلاتهای یاکوتسک روسیه، مخازنی قرار دارند که گاهی کمتر از یکهزارم حجمشان ازگاز هلیوم تشکیل شده است. هلیوم نه مانند نیتروژن در هوا یافت میشود، نه مانند CO₂ در صنایع ساده قابل تولید است؛ بلکه تنها در لایههای عمیق زمین و در نقاط بسیار محدودی وجود دارد. همین کمیابی باعث شده در جهان تنها چند کشور نقش پدر و مادر این گاز را بازی کنند، و سایر کشورها – از جمله ایران – مصرفکنندگان وابسته باشند.
وقتی گاز طبیعی از دل زمین بالا میآید، پالایشگاه باید هزاران مترمکعب آن را پردازش کند تا تنها چند لیترگاز هلیوم جدا شود. همین نقطه آغاز نشان میدهد که چرا تأمین این گاز برای ایران همیشه فرایندی دقیق، زمانبر و وابسته به بازیگران خارجی است.
لحظهای که هلیوم وارد بازار جهانی میشود؛ جایی که سیاست، اقتصاد و تکنولوژی گره میخورند
پس از جداسازی، هلیوم وارد بازار بینالمللی میشود؛ بازاری که بیشتر شبیه یک بازی شطرنج ژئوپلیتیک است تا یک تجارت صنعتی ساده.
کشورها سهمیهبندی دارند، تولیدکنندگان محدودند، قیمتها جهانی و ارزی است، و عرضه اغلب به اتفاقات سیاسی، تعمیرات پالایشگاهی یا رشد مصرف فناوریها وابسته است. ایران به دلیل نداشتن منبع طبیعی، مجبور است وارد این بازی پیچیده شود. هر تغییری در سیاست آمریکا، ظرفیت تولید روسیه، شرایط لجستیک قطر یا تحولات بازار نیمههادیها میتواند در نهایت قیمت یک سیلندرگاز هلیوم در تهران، تبریز یا بندرعباس را جابهجا کند.
بازارگاز هلیوم جهانی شبیه طنابی است که اگر یکجا کشیده شود، در جای دیگر سفتیاش احساس میشود؛ و این طناب همیشه روی سیستم تأمین ایران اثر میگذارد.
هلیوم چگونه وارد ایران میشود؟ از بنادر دور دنیا تا انبار یک تأمینکننده
گاز هلیوم برای رسیدن به ایران باید یک مسیر بینقارهای را طی کند. این مسیر بسته به کشور تولیدکننده، شامل مراحل مختلفی میشود:
بارگیری سیلندر، پالت یا ISO-Tank در مبدا
حمل دریایی با کانتینرهای مخصوص
عبور از مسیرهای ترانزیت مثل عمان، ترکیه یا امارات
تخلیه در بنادر جنوبی
عبور از تشریفات گمرکی
انتقال به انبارهای استاندارد تحت فشار
گاز هلیوم مایع مسیر سختتری دارد؛ زیرا نیازمند حفظ دمای ۲۶۹- درجه است. دیوآرها باید شارژ سرمایی شوند، مسیر حمل بدون وقفه باشد، و کوچکترین تأخیر باعث تبخیر درصدی از محصول میشود. در ایران نیز شرکتهایی که واردات انجام میدهند، باید تجهیزات کرایوجنیک، انبار استاندارد و تیم حمل آموزش دیده داشته باشند؛ و این یکی از دلایلی است که تعداد تأمینکنندگان گاز هلیوم در کشور محدود است.
ایران بدون منبع طبیعی هلیوم؛ جایی که مدیریت تأمین به یک مهارت حیاتی تبدیل میشود
در بسیاری از کشورها، مانند آمریکا یا قطر، داشتن منبع داخلی به معنای کنترل نسبی بازار است. اما ایران معادله کاملاً متفاوتی دارد:
ایران هلیوم ندارد و این یعنی همه چیز به مدیریت تأمین وابسته است.
شرکتهایی که گاز وارد میکنند باید موجودی انبار، استراتژی خرید، مدیریت تانکهای حمل و برنامهریزی ترخیص را با دقت بالا تنظیم کنند تا بازار دچار کمبود نشود . اگر یک محموله دیر برسد، یا قیمت جهانی بالا برود، یا مسیر حمل مسدود شود، تمام کاربران زیرمجموعه—from MRI centers to petrochemical labs—تحت تأثیر قرار میگیرند.
به همین دلیل، هنر تأمین گاز هلیوم در ایران تنها «واردات» نیست؛ بلکه «پیشبینی، برنامهریزی و کنترل ریسک» است.
چطور یک تأمینکننده ایرانی، هلیوم مناسب را انتخاب میکند؟
انتخاب هلیوم مناسب بخشی از فرایند است که کمتر کسی آن را میبیند، اما از مهمترین مراحل تأمین محسوب میشود. تأمینکنندگان هنگام خرید سه موضوع را بررسی میکنند:
نوع هلیوم: صنعتی، آزمایشگاهی، Ultra High Purity، یا مایع
اعتبار تولیدکننده: شرکتهای جهانی هر کدام گریدهای متفاوتی دارند
استاندارد بستهبندی: سیلندرهای کپسولهشده، ISO-Tank، Dewar
برای مثال،گاز هلیوم گرید ۵.۰ مخصوص کروماتوگرافی نیازمند کنترل ناخالصیهایی مانند O₂، H₂O و THC است. اما هلیوم صنعتی مورد استفاده در جوشکاری فقط باید عاری از رطوبت و گازهای خورنده باشد. همین تفاوت ساده باعث میشود تأمینکننده قبل از خرید محموله، آنالیز نمونه اولیه را بررسی کند.
پشت پرده قیمتگذاری؛ چرا هلیوم همیشه «قیمت ثابت» ندارد؟
گاز هلیوم از معدود گازهایی است که هیچکس نمیتواند برای آن قیمت یکماهه تعیین کند. دلیل چیست؟
عرضه جهانی محدود است.
تولیدکنندگان بازیگران انگشت شماری هستند.
قیمت به دلار، یورو یا یوآن وابسته است.
شرایط حمل و نقل قابلیت پیشبینی ندارد.
تغییرات تکنولوژی (مثل افزایش MRI یا نیمههادی) مصرف را بالا میبرد.
همه اینها باعث میشود تأمینکننده ایرانی هنگام اعلام قیمت، ناچار باشد به روز بازار جهانی، نرخ ارز و موجودی محمولههای در مسیر توجه کند. به همین دلیل است که قیمت هلیوم از بسیاری گازهای دیگر نوسان بیشتری دارد.
راههایی که ایران برای دسترسی به هلیوم انتخاب کرده است
با وجود محدودیتها، ایران راههای مختلفی برای تأمین پایدارگاز هلیوم ایجاد کرده است. این مسیرها شامل:
واردات مستقیم از کشورهای تولیدکننده
واردات از کشورهای واسطهای مثل امارات و ترکیه
خرید از شرکتهای بینالمللی فعال در منطقه
استفاده از مسیرهای ترکیبی (دریایی–زمینی)
هر تأمینکننده بسته به میزان مصرف مشتریان خود، یک مدل مشخص را انتخاب میکند. برخی مسیر کوتاهتر اما گرانتر را برمیگزینند تا از کمبود جلوگیری شود؛ برخی دیگر مسیر زمانبرتر اما ارزانتر را استفاده میکنند. نتیجه این انتخابها بهطور مستقیم بر قیمت نهایی در بازار داخلی اثر میگذارد.
هلیوم در انبارهای ایران چه مراحلی را طی میکند؟
وقتی محموله وارد انبار شرکت تأمینکننده میشود، فرایند تازهای آغاز میگردد:
سیلندرها وزنکشی و شناسنامهگذاری میشوند
شماره تست و تاریخ هیدرو، بررسی میگردد
فشار اولیه اندازهگیری میشود
ناخالصیها (در صورت نیاز مشتری) تحلیل میگردند
سیلندرها بر اساس گرید دستهبندی میشوند
برنامه تحویل به مشتری تنظیم میشود
برای هلیوم مایع، کنترل فشار داخلی، میزان تبخیر، سوپاپ ایمنی و دمای دیوآر از ضروریات است.
مصرفکننده ایرانی چگونه هلیوم مناسب را انتخاب میکند؟
کارخانهها، آزمایشگاهها و مراکز پزشکی برای انتخاب گاز هلیوم معمولاً به سه معیار نگاه میکنند:
گرید و خلوص
نوع بستهبندی
زمان تحویل و پایداری تأمینکننده
برای صنایع حساس، داشتن COA معتبر ضروری است؛ برای صنایع مصرف عمومی، پایداری موجودی مهمتر است. بسیاری از مصرفکنندگان ترجیح میدهند با یک شرکت تأمینکننده همکاری بلندمدت داشته باشند تا از نوسانات ناگهانی بازار آسیب نبینند.
اگر هلیوم در جهان کم شود؛ اولین جایی که در ایران تحت تأثیر قرار میگیرد کجاست؟
در دورههایی که تولید جهانی کاهش مییابد، اولویتبندی در ایران به شکل طبیعی شکل میگیرد. معمولاً این ترتیب دیده میشود:
حفظ سهمیه مراکز MRI
تأمین آزمایشگاههای تحقیقاتی
تأمین پتروشیمیها و صنایع تخصصی
تأمین مصرفهای عمومی (مثل بادکنک)
این سلسلهمراتب نشان میدهد که مدیریت تأمین نه فقط یک فعالیت صنعتی، بلکه یک تصمیمگیری ملی در حوزه سلامت و فناوری است.
جهت خرید گاز های خالص و ترکیبی آزمایشگاهی میتوانید با شماره های 02146837072 – 09120253891 با کارشناسان مجموعه سپهر گاز کاویان در ارتباط باشید .
بدون دیدگاه